ذوب آهن اصفهان یکی از تولیدکنندگان باسابقه فولاد در ایران است که محصولات ساختمانی و صنعتی را با فناوری کوره بلند تولید می‌کند و زنجیره‌ای یکپارچه از آماده‌سازی مواد اولیه تا تولید چدن مذاب، فولادسازی و نورد دارد؛ تیرآهن، میلگرد، ریل و دیگر مقاطع طویل از محصولات مهم این کارخانه هستند.

تاریخچه و موقعیت ذوب آهن اصفهان

ایده احداث ذوب آهن اصفهان در چارچوب توافق همکاری اقتصادی و فنی ایران و اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت و این توافق در دی‌ماه ۱۳۴۴ به تصویب مجلس رسید؛ عملیات اجرایی ساخت کارخانه در سال ۱۳۴۶ آغاز شد و در نیمه نخست دی‌ماه ۱۳۵۰، تولید چدن با راه‌اندازی کوره بلند شماره یک شروع شد. سپس با راه‌اندازی بخش فولادسازی و نورد در دی‌ماه ۱۳۵۱، تولید محصولات فولادی با ظرفیت اولیه حدود ۵۵۰ هزار تن در سال آغاز شد.

موقعیت جغرافیایی و جایگاه صنعتی

این مجتمع در محدوده فولادشهر، در جنوب‌غربی استان اصفهان قرار دارد و ذوب آهن اصفهان از نخستین تولیدکنندگان بزرگ فولاد کشور با فناوری کوره بلند است؛ در این روش، سنگ‌آهن پس از آماده‌سازی و احیا در کوره بلند به چدن مذاب تبدیل می‌شود و سپس فولادسازی اکسیژنی، ترکیب چدن را برای تولید فولاد با مشخصات مورد نیاز تنظیم می‌کند.

ظرفیت تولید و عملکرد کارخانه

ظرفیت اسمی ذوب آهن اصفهان با میزان تولید واقعی آن تفاوت دارد و منابع صنعتی، ظرفیت تولید محصولات فولادی این شرکت را حدود ۲٫۸ تا ۲٫۹ میلیون تن در سال اعلام کرده‌اند؛ طبق گزارش مجمع عمومی سالانه، مجموع تولید بخش‌های مختلف و سبد محصولات شرکت در سال مالی ۱۴۰۳ حدود ۲ میلیون و ۲۵۴ هزار تن بود که نسبت به سال قبل کاهش داشت. برای ارزیابی دقیق عملکرد کارخانه، باید آمار تولید چدن مذاب، فولاد خام و محصولات نوردی را جداگانه بررسی کرد.

فرایند تولید در ذوب آهن اصفهان

مسیر اصلی تولید در ذوب آهن اصفهان بر پایه کوره بلند است و در این زنجیره، مواد اولیه پس از آماده‌سازی وارد کوره بلند می‌شوند و چدن مذاب حاصل، خوراک واحد فولادسازی را تشکیل می‌دهد؛ فولاد تولیدشده پس از پالایش و ریخته‌گری، به خطوط نورد منتقل می‌شود.

آماده‌سازی مواد اولیه در واحدهای آگلومراسیون و کک‌سازی

در واحد آگلومراسیون، ریزدانه‌های سنگ‌آهن و مواد افزودنی به آگلومره تبدیل می‌شوند تا برای مصرف در کوره بلند مناسب باشند؛ در واحد کک‌سازی نیز زغال‌سنگ کک‌شو در شرایط کنترل‌شده حرارت می‌بیند و به کک متالورژی تبدیل می‌شود که انرژی مورد نیاز کوره را تأمین می‌کند و در تولید گازهای احیاکننده و حفظ ساختار بستر نیز نقش دارد.

تولید چدن مذاب در کوره بلند

در کوره بلند، گازهای احیاکننده اکسیژن موجود در اکسیدهای آهن را جدا می‌کنند و آهن احیاشده در دمای بالا ذوب می‌شود و با جذب کربن، چدن مذاب شکل می‌گیرد؛ سرباره نیز بخشی از ناخالصی‌های مواد اولیه را جذب می‌کند و سپس چدن مذاب برای تبدیل‌شدن به فولاد به واحد فولادسازی انتقال می‌یابد.

تبدیل چدن به فولاد در کنورتور اکسیژنی

در فولادسازی، اکسیژن با فشار بالا به چدن مذاب دمیده می‌شود تا کربن اضافی و بخشی از عناصر ناخواسته اکسید شوند و ترکیب شیمیایی مذاب به محدوده مورد نیاز برسد؛ پس از پالایش اولیه، فولاد مذاب برای تنظیم مشخصات نهایی و آماده‌سازی ریخته‌گری به مراحل بعدی منتقل می‌شود.

متالورژی ثانویه و کوره پاتیلی

متالورژی ثانویه به تنظیم دقیق‌تر ترکیب شیمیایی، دما و کیفیت فولاد مذاب پس از کنورتور کمک می‌کند و ذوب آهن اصفهان در مرداد ۱۴۰۳ کوره پاتیلی شماره ۳ را به بهره‌برداری رساند؛ این تجهیز با هدف افزایش بهره‌وری فولادسازی و توسعه تولید فولادهای کیفی، از جمله فولاد مورد نیاز برای ریل، اجرا شد. طبق اعلام شرکت، این پروژه امکان انجام عملیات متالورژی ثانویه برای بیش از ۹۵ درصد فولاد مذاب تولیدی بخش فولادسازی را فراهم می‌کند.

ریخته‌گری پیوسته و تولید شمش

در ریخته‌گری پیوسته، فولاد مذاب از پاتیل به تاندیش و سپس قالب مسی آب‌گرد وارد می‌شود و پوسته جامد اولیه در قالب شکل می‌گیرد؛ با ادامه خنک‌کاری، محصول استحکام کافی پیدا می‌کند و دستگاه برش، رشته فولادی را به طول مورد نیاز تقسیم می‌کند، به‌طوری‌که شمش‌های نیمه‌نهایی حاصل، خوراک خطوط نورد را تأمین می‌کنند.

خطوط نورد و محصولات ذوب آهن اصفهان

خطوط نورد، شمش‌های فولادی را به محصولات نهایی تبدیل می‌کنند و در این فرایند، شمش ابتدا در کوره پیش‌گرم به دمای مناسب می‌رسد و سپس با عبور از قفسه‌های نورد، به شکل و ابعاد مورد نظر درمی‌آید؛ کنترل دمای نورد، میزان تغییر شکل و شرایط خنک‌کاری بر کیفیت و خواص مکانیکی محصول اثر می‌گذارد.

مقاطع ساختمانی و صنعتی

تیرآهن، میلگرد، نبشی، ناودانی و کلاف از محصولات شناخته‌شده ذوب آهن اصفهان هستند که در ساختمان‌سازی، سازه‌های فلزی، پروژه‌های عمرانی و صنایع تولیدی کاربرد دارند؛ کارخانه همچنین شمش‌های فولادی با گریدهای صنعتی و محصولات ویژه تولید می‌کند و ابعاد و گریدهای قابل عرضه به مشخصات فنی هر محصول و برنامه تولید کارخانه وابسته‌اند.

تولید ریل فولادی

ریل یکی از محصولات صنعتی مهم این مجموعه است و در پروژه‌های حمل‌ونقل ریلی کاربرد دارد؛ تولید ریل به کنترل دقیق ترکیب شیمیایی، فرایند نورد، ابعاد و خواص مکانیکی نیاز دارد و تجهیزات متالورژی ثانویه نیز به تنظیم مشخصات فولاد مورد نیاز این محصول کمک می‌کنند. ذوب آهن اصفهان با تولید ریل، بخشی از نیاز پروژه‌های راه‌آهن کشور را تأمین می‌کند.

محصولات جانبی و مواد فرایندی

فرایندهای تولیدی کارخانه علاوه بر فولاد، مواد جانبی مانند سرباره و فرآورده‌های حاصل از کک‌سازی ایجاد می‌کنند که برخی از آن‌ها، پس از ارزیابی مشخصات فنی، در صنایع مرتبط کاربرد دارند؛ امکان استفاده مجدد یا عرضه هر فرآورده به ترکیب شیمیایی، ویژگی‌های فیزیکی و الزامات زیست‌محیطی آن بستگی دارد.

طرح‌های توسعه آهن اسفنجی و بهبود فناوری

مسیر اصلی تولید فولاد در ذوب آهن اصفهان بر پایه کوره بلند است؛ بااین‌حال، این شرکت سابقه فعالیت در حوزه آهن اسفنجی را نیز دارد و کارگاه طرح قائم برای تولید آهن اسفنجی طراحی شده بود؛ در گزارش‌های گذشته، ظرفیت اسمی این کارگاه ۶۰۰ هزار تن در سال اعلام شده است، اما این رقم به‌تنهایی میزان تولید یا وضعیت فعالیت فعلی کارگاه را مشخص نمی‌کند.

در کنار این سابقه، احداث واحد آهن اسفنجی با ظرفیت اسمی ۱٫۷ میلیون تن در سال نیز در برنامه‌های توسعه اعلام‌شده شرکت مطرح شده است؛ این طرح با کارگاه تاریخی طرح قائم تفاوت دارد و ظرفیت آن نباید به‌عنوان تولید فعلی کارخانه در نظر گرفته شود. برای درج وضعیت اجرایی و زمان بهره‌برداری، باید آخرین اطلاعیه رسمی شرکت بررسی شود.

توسعه زیرساخت‌های تولید و تأمین گازهای صنعتی

تأمین پایدار گازهای صنعتی برای فولادسازی و متالورژی ثانویه اهمیت دارد و ذوب آهن اصفهان در مرداد ۱۴۰۳ واحد جدید اکسیژن را افتتاح کرد؛ ظرفیت اعلام‌شده این واحد شامل تولید ۲۵ هزار نرمال مترمکعب اکسیژن، ۱۸ هزار نرمال مترمکعب نیتروژن و ۹۰۰ نرمال مترمکعب آرگون در ساعت است که برای پشتیبانی از فرایندهای صنعتی و تأمین پایدار گازهای مورد نیاز کارخانه طراحی شده‌اند.

افزایش بهره‌وری و کاهش اثرات زیست‌محیطی

افزایش بهره‌وری مواد اولیه، کاهش مصرف کک، بهبود عملکرد تجهیزات و کنترل غبار از محورهای مهم بهبود عملکرد کارخانه هستند؛ اجرای هر طرح زیست‌محیطی یا نوسازی باید بر اساس گزارش رسمی همان پروژه بررسی شود و ظرفیت هدف‌گذاری‌شده در برنامه‌های توسعه نیز لزوماً به معنای افزایش تولید واقعی نیست.

جایگاه ذوب آهن اصفهان در صنعت فولاد ایران

ذوب آهن اصفهان با تکیه بر فناوری کوره بلند و تولید مقاطع ساختمانی و صنعتی، جایگاه مهمی در زنجیره فولاد کشور دارد و یکپارچگی بخش‌های آماده‌سازی مواد اولیه، تولید چدن، فولادسازی و نورد، ویژگی اصلی ساختار تولید این مجتمع است؛ تأمین پایدار سنگ‌آهن و زغال‌سنگ، هزینه انرژی، وضعیت تجهیزات و تقاضای بازار بر عملکرد آن اثر می‌گذارند.